Staðlaráð Íslands styður áform stjórnvalda um einfaldara og skilvirkara byggingarregluverk en varar við því að breytingarnar leiði til veikara eftirlits og aukinnar áhættu fyrir íbúðakaupendur. Í umsögn ráðsins um fyrirhugaðar breytingar á mannvirkjalögum er lögð sérstök áhersla á skýrar tæknilegar kröfur, aukna notkun staðla, faggildingu skoðunarstofa og að kostnaður vegna byggingargalla lendi ekki á almenningi.
Staðlaráð Íslands hefur skilað umsögn til félags- og húsnæðismálaráðherra um drög að frumvarpi til breytinga á lögum um mannvirki. Frumvarpið felur í sér umfangsmiklar breytingar á fyrirkomulagi byggingareftirlits hér á landi, meðal annars með það að markmiði að einfalda ferla, draga úr kostnaði og auka skilvirkni.
Staðlaráð tekur undir þessi markmið en telur mikilvægt að einföldun byggingarregluverks verði ekki á kostnað gæða, öryggis eða neytendaverndar.
Í umsögninni er bent á að skýrar kröfur, samræmt verklag og öflugt eftirlit geti bæði lækkað kostnað við mannvirkjagerð og komið í veg fyrir dýr mistök.
Á undanförnum árum hafa fjölmörg mál vegna byggingargalla komið upp hér á landi. Vandamál tengd meðal annars raka, vatnsleka og ófullnægjandi frágangi hafa í ýmsum tilvikum haft verulegar fjárhagslegar afleiðingar fyrir eigendur fasteigna.
Staðlaráð bendir á að það sem virðist vera sparnaður við hönnun, framkvæmd eða eftirlit geti síðar orðið að mun meiri kostnaði þegar lagfæra þarf galla eftir afhendingu mannvirkis.
Í umsögninni segir:
„Kostnaður við að tryggja tilskilin gæði hverfur ekki við að draga úr kröfum eða sleppa nauðsynlegum forvörnum. Hann getur þess í stað færst til og aukist þegar bæta þarf úr göllum eftir afhendingu.“
Því sé mikilvægt að meta hagkvæmni breytinganna út frá heildarkostnaði yfir líftíma mannvirkja, en ekki eingöngu kostnaði við leyfisveitingar og eftirlit.
Staðlaráð leggur einnig áherslu á að sjálfstætt byggingareftirlit verði að ná til raunverulegra gæða hönnunar og framkvæmda. Það nægi ekki að yfirfara eingöngu hvort tilskilin gögn séu til staðar ef ekki er jafnframt sannreynt að mikilvægar tæknilegar lausnir uppfylli gerðar kröfur.
Ein mikilvægasta athugasemd Staðlaráðs snýr að fyrirhuguðu fyrirkomulagi skoðunarstofa.
Samkvæmt frumvarpsdrögunum er gert ráð fyrir starfsleyfiskerfi undir eftirliti Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar (HMS), en ekki almennri skyldu til faggildingar skoðunarstofa.
Staðlaráð telur mikilvægt að faggilding á viðkomandi eftirlitssviði verði skilyrði fyrir starfsleyfi.
Faggilding felur í sér óháða staðfestingu á því að skoðunarstofa hafi nauðsynlega hæfni og uppfylli skilgreindar kröfur til þeirra verkefna sem hún annast. Hún stuðlar þannig að samræmi, fagmennsku og trausti á niðurstöðum eftirlits.
Í umsögninni er jafnframt bent á að viðurkennt gæðastjórnunarkerfi eitt og sér komi ekki í stað staðfestingar á tæknilegri hæfni til að framkvæma tilteknar skoðanir.
Markmiðið eigi að vera samkeppni milli hæfra skoðunarstofa á sameiginlegum gæðagrunni, en ekki að lækka hæfniskröfur til að fjölga þjónustuveitendum.
Staðlaráð leggur ríka áherslu á að breytingarnar verði nýttar til að styrkja notkun viðurkenndra evrópskra og alþjóðlegra staðla í íslenskri mannvirkjagerð.
Staðlar geta tryggt að hönnuðir, framkvæmdaaðilar og eftirlitsstofnanir vinni eftir sömu tæknilegu viðmiðum. Þannig má draga úr óvissu, einfalda samskipti og auðvelda fyrirtækjum að sýna fram á að kröfur séu uppfylltar.
Í umsögninni er þó bent á að skýra þurfi lagalega stöðu staðla og greina á milli þeirra sem eru skyldubundnir, þeirra sem veita viðurkennda leið til að sýna fram á samræmi og þeirra sem hafa fyrst og fremst leiðbeinandi hlutverk.
Jafnframt leggur Staðlaráð til að komið verði á fót samræmdri, opinberri skrá yfir staðlatilvísanir í byggingarregluverkinu. Þar þurfi meðal annars að koma fram hvaða útgáfur staðla gilda, hver lagaleg staða þeirra er og hvernig nálgast megi viðkomandi staðla.
Mikilvægt sé að þeir sem eiga að uppfylla tæknilegar kröfur hafi raunhæfan aðgang að viðmiðunum sem þeim ber að fylgja.
Í umsögninni er sérstök áhersla lögð á stöðu íbúðakaupenda.
Staðlaráð telur nauðsynlegt að skýrt verði hver beri ábyrgð á einstökum þáttum mannvirkjagerðar og að breytingar á eftirlitskerfinu leiði ekki til þess að neytendur sitji uppi með kostnað vegna mistaka sem verða við hönnun eða framkvæmdir.
Þá þurfi að skoða nánar ábyrgð við sölu fasteigna fyrir lokaúttekt, mögulegar byggingargallatryggingar og hvernig kostnaði við lögbundnar úttektir eftir afhendingu verði skipt.
Einnig er bent á mikilvægi þess að áhættumiðað eftirlit taki ekki aðeins mið af hættu á alvarlegum slysum heldur einnig þáttum á borð við raka, innivist, brunavarnir, orkunýtingu og endingu mannvirkja.
Slíkir þættir hafi bein áhrif á heilsu, fjárhag og lífsgæði þeirra sem búa og starfa í byggingunum.
Staðlaráð telur að vel útfærðar breytingar á byggingarregluverkinu geti skapað veruleg tækifæri fyrir byggingariðnaðinn, meðal annars með minni óvissu, skýrari ábyrgð, betra upplýsingaflæði og aukinni samkeppnishæfni.
Ráðið leggur til að frumvarpsdrögin verði endurskoðuð með hliðsjón af ábendingum umsagnarinnar áður en breytingarnar taka gildi.
Í lokaorðum umsagnarinnar segir:
„Staðlaráð telur að einföldun og gæði séu ekki andstæður. Nákvæmar og aðgengilegar kröfur, viðurkennd staðlaviðmið og faggilt eftirlit geta dregið úr óvissu, tvíverknaði og ágreiningi.“
Árangur breytinganna eigi því ekki aðeins að mælast í færri afgreiðsluskrefum eða lægri stjórnsýslukostnaði, heldur fyrst og fremst í öruggari, heilnæmari og endingarbetri mannvirkjum og minni kostnaði vegna byggingargalla.
Umsögn Staðlaráðs Íslands um drög að frumvarpi til breytinga á lögum um mannvirki er dagsett 3. nóvember 2026.
