Það er mikil gróska í íslenskri nýsköpun. Nýjar hugmyndir verða til í sprotafyrirtækjum, háskólum, rannsóknastofnunum og innan rótgróinna fyrirtækja. Sumar verða að vörum, aðrar að þjónustu, nýrri tækni eða jafnvel nýjum atvinnugreinum. En leiðin frá góðri hugmynd að alþjóðlegum markaði er sjaldnast bein. Það þarf að sanna að tæknin virki, tryggja öryggi og gæði, byggja upp traust, mæla árangur, uppfylla regluverk, tengjast öðrum kerfum og sannfæra viðskiptavini og fjárfesta um að lausnin standist samanburð við það besta sem gerist annars staðar.
Þarna geta staðlar gegnt miklu stærra hlutverki en oft er gert ráð fyrir.
Staðlar eru stundum taldir vera lokaskref í nýsköpunarferlinu; eitthvað sem fyrirtæki þarf að huga að þegar varan er nánast tilbúin og komið er að vottun eða markaðssetningu. Raunin er önnur. Rétt notaðir geta staðlar komið að nýsköpun allt frá fyrstu hugmynd, í gegnum rannsóknir og þróun, hönnun, prófanir og sannprófun, og alla leið að framleiðslu, útboðum og alþjóðlegum markaðsaðgangi.
Þeir geta hjálpað frumkvöðlum að svara spurningum sem annars þarf að finna upp svör við frá grunni: Hvernig á að mæla árangur? Hvaða prófunaraðferðir eru viðurkenndar? Hvernig eigum við að meta áhættu? Hvaða öryggiskröfur gilda? Hvernig tryggjum við að lausnin geti tengst öðrum kerfum? Og hvernig sýnum við erlendum viðskiptavini fram á að lítið íslenskt fyrirtæki uppfylli sömu viðmið og alþjóðlegir keppinautar?
Þar liggur einn stærsti styrkur staðla. Þeir skapa sameiginlegt tungumál trausts.
Carbfix er sérstaklega gott íslenskt dæmi.
Upphaf fyrirtækisins má rekja til rannsóknarsamstarfs sem hófst árið 2006 um hvort hægt væri að líkja eftir náttúrulegu ferli þar sem koldíoxíð binst í bergi – en hraða ferlinu verulega. Tilraunaniðurdæling hófst við Hellisheiði árið 2012 og rannsóknir sýndu síðar að meira en 95% þess CO₂ sem dælt hafði verið niður hafði steinrunnið innan tveggja ára. Í dag hefur verkefnið þróast frá akademískri rannsókn yfir í iðnaðarferli og Carbfix vinnur að því að beita tækninni í sífellt stærri skala.
En það er ekki nóg að eiga góða loftslagslausn. Ef fyrirtæki ætlar að selja kolefnisbindingu á alþjóðlegum markaði verður að vera hægt að mæla, skjalfesta og sannreyna hversu mikið CO₂ hefur raunverulega verið fjarlægt úr andrúmsloftinu og hvort bindingin sé varanleg.
Carbfix og svissneska fyrirtækið Climeworks þróuðu því saman heildstæða aðferðafræði fyrir föngun CO₂ beint úr andrúmslofti og varanlega steinrenningu þess neðanjarðar. DNV sannreyndi aðferðafræðina með hliðsjón af ISO 14064-2. Markmiðið var að tryggja að hægt væri að mæla og skrá losun og bindingu með gagnsæjum og óháð sannreynanlegum hætti. Climeworks og Carbfix lýstu verkefninu jafnframt sem framlagi til stöðlunar og uppbyggingar markaðar fyrir varanlega kolefnisfjarlægingu.
Þarna sést vel hvernig staðallinn tekur ekki við af nýsköpuninni. Hann hjálpar henni að þroskast. Vísindaleg uppgötvun getur orðið að tækni, tæknin að þjónustu og þjónustan að alþjóðlega seljanlegri lausn þegar til eru trúverðugar aðferðir til að mæla árangurinn og sannreyna hann.
Carbfix sýnir því hvernig stöðlun, mælingar og óháð sannprófun geta orðið mikilvæg brú milli rannsókna og markaðar.
Lesa um þróun Carbfix frá rannsóknum til iðnaðarstarfsemi
Climeworks um Carbfix, DNV og ISO 14064-2
Kerecis er annað afar skýrt íslenskt dæmi. Fyrirtækið þróaði nýstárlega leið til að nýta fiskroð til meðhöndlunar sára og endurnýjunar vefja. Hugmyndin er dæmigerð íslensk nýsköpun: hráefni sem áður hafði takmarkað verðmæti verður grundvöllur hátæknivöru fyrir alþjóðlegan heilbrigðismarkað.
En lækningatæki eru eitt skýrasta dæmið um markað þar sem góð hugmynd ein og sér er ekki nóg. Það þarf að sýna fram á öryggi, rekjanleika og stöðug gæði og fyrirtækið þarf að hafa ferla sem uppfylla strangar kröfur.
Árið 2011 fékk Kerecis vottun samkvæmt ISO 13485 fyrir hönnun, þróun og framleiðslu vara til meðhöndlunar sára og kviðslits. ISO 13485 er alþjóðlegur stjórnunarkerfisstaðall sérstaklega fyrir fyrirtæki sem þróa og framleiða lækningatæki. Í tilkynningu fyrirtækisins um vottunina kom fram að hún væri mikilvægur þáttur í því að undirbúa tæknina fyrir markað.
Þetta er mikilvæg lexía fyrir íslensk sprotafyrirtæki. Fyrir fyrirtæki sem ætlar inn á stranglega regluvarinn markað er innleiðing viðeigandi staðla ekki aðeins spurning um innra gæðastarf. Hún getur verið hluti af sjálfri markaðsstefnunni.
Með staðlinum fær erlendur samstarfsaðili, eftirlitsaðili eða kaupandi viðurkenndan ramma til að meta fyrirtækið. Traustið þarf þá ekki eingöngu að byggjast á orðum fyrirtækisins sjálfs.
Kerecis um ISO 13485-vottun fyrirtækisins
Controlant er enn eitt áhugavert íslenskt dæmi. Fyrirtækið hefur þróað stafrænar lausnir og skynjaratækni til að fylgjast með lyfjum og öðrum viðkvæmum vörum í alþjóðlegum aðfangakeðjum.
Slík tækni getur verið framúrskarandi frá tæknilegu sjónarmiði, en þegar viðskiptavinurinn er alþjóðlegt lyfjafyrirtæki dugar það ekki eitt og sér. Viðskiptavinurinn þarf að geta treyst því að gögn séu örugg, að þróunarferli séu stjórnuð, að gæði séu rekjanleg og að kerfið standist kröfur sem gilda í mjög stranglega regluvörðu umhverfi.
Controlant er vottað samkvæmt bæði ISO 9001 fyrir gæðastjórnun og ISO/IEC 27001 fyrir stjórnun upplýsingaöryggis. Umfang vottananna nær til hönnunar, þróunar, framleiðslu og þjónustu við lausnir fyrirtækisins til vöktunar aðfangakeðja lyfjaiðnaðarins. Fyrirtækið birtir þessar vottanir ásamt öðrum sannprófunum á sérstökum upplýsingasíðum um gæði og traust.
Hér verður hlutverk staðla mjög áþreifanlegt. Þegar íslenskt tæknifyrirtæki situr hinum megin við borðið frá einu stærsta lyfjafyrirtæki heims getur ISO-vottun verið hluti af sameiginlegu tungumáli beggja aðila. Viðskiptavinurinn þekkir kröfurnar, íslenska fyrirtækið getur sýnt fram á að það uppfylli þær og ákveðinni óvissu er eytt úr viðskiptasambandinu.
Það er einmitt ein af leiðunum sem staðlar auðvelda smærri fyrirtækjum að starfa á alþjóðlegum mörkuðum.
Controlant – Quality and Certifications
Marel sýnir aðra hlið á málinu. Hér er ekki aðeins um að ræða staðla sem hjálpa einni vöru að komast á markað heldur kerfisbundna nálgun að vöruþróun og nýsköpun.
Í ársskýrslu Marel kemur fram að árið 1997 hafi Marel hf. fengið ISO 9001-vottun sem náði meðal annars til vöruþróunar, sölu, framleiðslu og þjónustu eftir sölu. Fyrirtækið byggði þannig gæðastjórnun ekki eingöngu utan um framleiðslulínuna heldur einnig utan um þróun nýrra lausna.
Það er áhugaverður punktur. Staðall þarf ekki að segja verkfræðingum hvaða vöru þeir eigi að finna upp. Hann getur hins vegar hjálpað fyrirtækinu að tryggja að góð hugmynd fari í gegnum skipulagt ferli, að kröfur viðskiptavina séu skilgreindar, að hönnun sé rýnd, að prófanir séu skjalfestar og að lærdómur úr einu verkefni skili sér yfir í það næsta.
Fyrirtæki sem nær þessu getur í raun gert nýsköpun endurtekningarhæfari. Það treystir ekki eingöngu á einstaka snillinga eða heppni heldur byggir upp skipulag sem getur þróað nýjar lausnir aftur og aftur.
Ársskýrsla Marel þar sem fjallað er um ISO-vottun og vöruþróun
Erlendis finnast síðan dæmi sem ganga enn lengra. Eitt þeirra er austurríska tæknifyrirtækið Bitmovin.
Stofnendur fyrirtækisins komu úr rannsóknarumhverfi við háskólann í Klagenfurt og tóku snemma þátt í þróun staðals fyrir streymi myndbands yfir internetið. Þeir voru meðal þeirra sem þróuðu MPEG-DASH, sem varð síðar ISO/IEC 23009-1.
Meðan þeir tóku þátt í staðlavinnunni sáu þeir jafnframt að nýtt viðskiptatækifæri var að verða til. Þeir stofnuðu Bitmovin, sem þróaðist síðar í alþjóðlegt tæknifyrirtæki. CEN og CENELEC hafa sérstaklega notað Bitmovin sem dæmi um hvernig þátttaka í stöðlun getur hjálpað rannsóknum að verða að nýsköpun og sprotafyrirtæki að vaxa. Fyrirtækið aflaði meðal annars 30 milljóna Bandaríkjadala í fjármögnun árið 2018.
Bitmovin-dæmið er sérstaklega mikilvægt vegna þess að það snýr hefðbundinni sýn á staðla við. Fyrirtækið beið ekki eftir því að staðall væri tilbúinn og athugaði síðan hvernig það gæti uppfyllt hann. Stofnendur þess tóku þátt í að skapa staðalinn sjálfan og sáu í þeirri vinnu hvernig nýr markaður var að myndast.
CEN og CENELEC – success story Bitmovin
QR-kóðinn er svo algengur í dag að auðvelt er að gleyma því að hann var einu sinni ný uppfinning.
Japanska fyrirtækið DENSO þróaði QR-kóðann á tíunda áratug síðustu aldar til að leysa mjög hagnýtt vandamál í framleiðslu bílahluta. Hefðbundin strikamerki gátu aðeins geymt takmarkað magn upplýsinga og þörf var á lausn sem hægt væri að lesa hratt og geymdi mun meiri gögn.
DENSO tók síðan stefnumótandi ákvörðun sem hafði gríðarleg áhrif á útbreiðslu tækninnar. Fyrirtækið hélt einkaleyfi á QR-kóðanum en ákvað að framfylgja því ekki gagnvart notkun staðlaða kóðans. Samhliða var farið markvisst í alþjóðlega stöðlun tækninnar. QR-kóðinn varð ISO/IEC 18004-staðall árið 2000.
DENSO lýsir markmiðinu sjálft sem því að skapa alþjóðlega upplýsingainnviði. Með því að opna tæknina og staðla hana gátu önnur fyrirtæki búið til lesara, hugbúnað og nýja notkunarmöguleika án þess að þurfa leyfi eins fyrirtækis fyrir hverju skrefi.
Nýsköpun eins fyrirtækis varð þannig að vettvangi fyrir nýsköpun þúsunda annarra.
DENSO – sagan og stöðlun QR-kóðans
Áður en GSM kom til sögunnar var evrópskur farsímamarkaður sundurlaus. Mismunandi lönd höfðu þróað mismunandi kerfi sem voru oft ósamhæf hvert við annað. Það takmarkaði stærðarhagkvæmni, flækti framleiðslu og gerði alþjóðlega notkun erfiða.
GSM var þróað sem sameiginleg evrópsk lausn. Grunnforsendur staðalsins voru samþykktar árið 1987 og fyrstu ítarlegu tækniforskriftirnar lágu fyrir árið eftir. Verkefnið færðist síðar undir ETSI og GSM varð smám saman að alþjóðlegum grunni farsímasamskipta.
Árangurinn varð ekki sá að allir framleiddu sömu síma eða veittu sömu þjónustu. Þvert á móti. Sameiginlegi staðallinn gerði framleiðendum og fjarskiptafyrirtækjum kleift að keppa innan sameiginlegs vistkerfis. Síminn frá einum framleiðanda gat starfað á neti annars fyrirtækis í öðru landi.
ETSI bendir á GSM sem eitt skýrasta dæmið um kraft stöðlunar; tækni sem upphaflega var hugsuð fyrir Evrópu varð alþjóðlegt kerfi með milljarða notenda.
Þarna liggur mikilvægur lærdómur: stundum skapar staðall ekki bara aðgang að markaði. Staðallinn hjálpar til við að skapa markaðinn sjálfan.
Ein algengasta ranghugmyndin um staðla og nýsköpun er að stöðlun dragi úr sköpunarkrafti. Að þegar búið sé að staðla eitthvað verði allir að gera hlutina eins.
Góðir staðlar virka yfirleitt ekki þannig.
Staðall getur sagt hvaða öryggiskröfur vara þarf að uppfylla án þess að segja hvernig varan eigi að líta út. Hann getur skilgreint hvernig mæla eigi árangur án þess að segja hvaða tækni eigi að nota til að ná honum. Hann getur skilgreint viðmót milli tveggja kerfa án þess að ákveða hvað gerist inni í kerfunum sjálfum.
Þetta getur í raun aukið nýsköpun. Þegar fyrirtæki þurfa ekki hvert fyrir sig að finna upp nýtt tengi, nýja mæliaðferð eða nýtt samskiptatungumál geta þau varið meiri tíma og fjármagni í það sem raunverulega aðgreinir þau frá samkeppninni.
Staðallinn getur því skilgreint leikvöllinn án þess að ákveða hvernig leikurinn eigi að fara.
Þróunin hefur gengið enn lengra. ISO hefur á undanförnum árum þróað ISO 56000-staðlaröðina um stjórnun nýsköpunar.
ISO 56001:2024 setur fram kröfur og leiðbeiningar um stjórnunarkerfi nýsköpunar. Markmiðið er ekki að staðla hugmyndaflug heldur að hjálpa fyrirtækjum og stofnunum að byggja upp umhverfi þar sem hægt er að greina tækifæri, þróa hugmyndir, prófa þær, læra af mistökum og breyta vænlegum hugmyndum í raunveruleg verðmæti. Staðallinn er hannaður þannig að hægt sé að samþætta hann öðrum stjórnunarkerfum.
Þetta er í sjálfu sér áhugaverð þróun. Við höfum lengi staðlað hvernig fyrirtæki stjórna gæðum, umhverfismálum og upplýsingaöryggi. Nú er einnig verið að skapa sameiginlega aðferðafræði um það hvernig fyrirtæki geta stjórnað nýsköpun með markvissum hætti.
ISO – ISO 56001 um stjórnunarkerfi nýsköpunar
Fyrir íslensk fyrirtæki ætti spurningin því ekki eingöngu að vera: Hvaða staðla þurfum við að uppfylla þegar varan okkar verður tilbúin?
Spurningin ætti að koma miklu fyrr:
Hvaða staðlar eru til á þessu sviði? Hvaða staðlar eru í þróun? Hvernig geta þeir hjálpað okkur að hanna lausnina betur, prófa hana, sannreyna árangur hennar og undirbúa markaðsaðgang? Og ættum við sjálf að taka þátt í að móta þá staðla sem kunna að skilgreina markaðinn eftir fimm eða tíu ár?
Carbfix sýnir hvernig alþjóðleg viðmið og óháð sannprófun geta hjálpað nýrri loftslagstækni að öðlast trúverðugleika. Kerecis sýnir hvernig stjórnunarkerfi og staðlar geta verið hluti af leið nýrrar lækningatækni inn á erlenda markaði. Controlant sýnir hvernig staðlar skapa traust milli íslensks tæknifyrirtækis og alþjóðlegs lyfjaiðnaðar. Marel sýnir hvernig staðlar geta verið hluti af skipulagi sem styður stöðuga vöruþróun. Bitmovin sýnir hvernig þátttaka í staðlastarfi getur sjálf leitt í ljós ný viðskiptatækifæri. QR-kóðinn og GSM sýna svo að þegar vel tekst til getur staðall orðið grunnur að heilu alþjóðlegu vistkerfi nýsköpunar.
Fyrir lítið land er þetta sérstaklega mikilvægt. Ísland getur aldrei keppt við stærstu hagkerfi heims á grundvelli stærðar. Við getum hins vegar keppt í þekkingu, hraða og sérhæfingu. Og við getum tryggt að íslensk fyrirtæki sitji við borðið þar sem tæknilegar leikreglur framtíðarinnar verða ákveðnar.
Staðlar eru því ekki endastöð nýsköpunar.
Þeir geta verið hluti af leiðinni frá fyrstu hugmynd að heimsmarkaði — og stundum getur íslensk nýsköpun sjálf orðið upphafið að næsta staðli.
