Undanfarin ár hefur umræðan um sjálfbærni oft einkennst af stórum markmiðum, metnaðarfullum yfirlýsingum og sífellt flóknara regluverki. Fyrirtæki hafa þurft að glíma við nýjar kröfur um upplýsingagjöf, loftslagsmarkmið, samfélagsáhrif og stjórnarhætti. Á sama tíma hafa stjórnvöld, fjárfestar og neytendur kallað eftir auknu gagnsæi og ábyrgð.
Fyrir marga hefur þessi þróun virst yfirþyrmandi. Það er því ekki óeðlilegt að fréttir af Omnibus-tillögum Evrópusambandsins og umræðu um einföldun sjálfbærniregluverks hafi vakið spurningar um hvort verið sé að bakka út úr sjálfbærnimálum. Þegar betur er að gáð virðist hins vegar allt benda til hins gagnstæða.
Það sem er að breytast er ekki markmiðið heldur nálgunin.
Nýleg Net Zero Barometer rannsókn BSI gefur áhugaverða innsýn í stöðu fyrirtækja víða um heim. Niðurstöðurnar sýna að mikill meirihluti fyrirtækja stendur enn við skuldbindingar sínar um kolefnishlutleysi og heldur áfram að fjárfesta í aðgerðum sem draga úr losun. Hins vegar hefur forgangsröðunin breyst. Þar sem loftslagsmarkmið og samfélagsábyrgð voru áður oft helstu drifkraftarnir eru fyrirtæki nú í auknum mæli farin að horfa á sjálfbærni sem viðskiptalegt tækifæri og rekstrarlegt nauðsynjamál.
Þetta endurspeglar ákveðinn þroska í umræðunni. Fyrstu árin snerust sjálfbærnimál að miklu leyti um vitundarvakningu. Fyrirtæki voru hvött til að taka afstöðu og sýna samfélagslega ábyrgð. Nú eru margir stjórnendur komnir á þann stað að þeir spyrja einfaldari og hagnýtari spurninga. Hvernig getum við lækkað kostnað? Hvernig getum við dregið úr áhættu? Hvernig tryggjum við að aðfangakeðjan standist áföll? Hvernig styrkjum við samkeppnishæfni fyrirtækisins til lengri tíma?
Þegar spurningarnar eru orðnar þessar breytist eðli umræðunnar. Sjálfbærni hættir að vera sérverkefni sem er rekið samhliða öðrum verkefnum. Hún verður hluti af kjarnastarfseminni.
Þetta er þróun sem þeir sem þekkja til staðlastarfs kannast vel við. Fá fyrirtæki innleiða gæðastjórnun vegna þess að þau hafi sérstakan áhuga á skjölum eða úttektum. Þau gera það vegna þess að skipulagðir verkferlar leiða til betri niðurstaðna. Sama á við um upplýsingaöryggi, áhættustjórnun og vinnuvernd. Með tímanum verða þessi viðfangsefni einfaldlega hluti af því sem telst vera góð stjórnun.
Sjálfbærni virðist nú vera að feta sömu leið.
Þess vegna er áhugavert að fylgjast með þróun regluverksins í Evrópu. Umræða um einföldun og samræmingu hefur stundum verið túlkuð sem veikleikamerki eða jafnvel afturför. Raunin er líklega sú að kerfið sé að fara inn á nýtt þroskastig. Þegar reglur verða mjög umfangsmiklar og flóknar skapast hætta á að fyrirtæki verji meiri tíma í skýrslugjöf en í raunverulegar umbætur. Markmið Omnibus-verkefnisins virðist fyrst og fremst vera að draga úr þeirri hættu og beina athyglinni aftur að því sem skiptir mestu máli.
Samhliða þessu má sjá aukna umræðu um samræmingu milli ESRS staðlanna í Evrópu og ISSB staðlanna sem hafa fengið sífellt meiri alþjóðlega útbreiðslu. Sú þróun er rökrétt. Fyrirtæki starfa í alþjóðlegu umhverfi þar sem fjárfestar, lánastofnanir og viðskiptavinir vilja geta borið saman upplýsingar milli landa og markaða. Því meiri sem samhljómurinn verður milli staðla og viðmiða, því auðveldara verður fyrir fyrirtæki að einbeita sér að árangri í stað þess að eyða tíma í að túlka ólíkar kröfur.
Þar kemur hlutverk staðla skýrt fram. Staðlar eru ekki markmið í sjálfu sér. Þeir eru verkfæri sem hjálpa fyrirtækjum að vinna skipulega að þeim markmiðum sem þau setja sér. Þeir skapa sameiginlegt tungumál, skilgreina mæliaðferðir og gera samanburð mögulegan. Á tímum þar sem sjálfbærni færist úr því að vera sérfræðingamál yfir í að verða hluti af almennum rekstri verður þessi samræming sífellt mikilvægari.
Fyrir íslensk fyrirtæki skiptir þetta sérstaklega miklu máli. Ísland er lítið hagkerfi sem byggir afkomu sína að stórum hluta á útflutningi og alþjóðlegum viðskiptum. Hvort sem um er að ræða sjávarútveg, ferðaþjónustu, orkuvinnslu eða nýsköpun verða íslensk fyrirtæki í auknum mæli metin út frá alþjóðlegum viðmiðum um sjálfbærni. Þau þurfa því ekki aðeins að standa sig vel heldur einnig að geta sýnt fram á árangurinn með trúverðugum og sambærilegum hætti.
Kannski er það einmitt stærsta breytingin sem við erum að sjá núna. Sjálfbærni er ekki að hverfa af dagskrá fyrirtækja. Hún er að verða leiðinlega venjuleg. Hún er að færast frá ráðstefnusölum, stefnumótunarskjölum og markaðsefni yfir í daglegar ákvarðanir um innkaup, framleiðslu, fjárfestingar og áhættustýringu.
Þegar sú þróun er komin á fullt skiptir minna máli hvaða tískuorð eru vinsæl hverju sinni eða hvaða pólitísku deilur eru efstar á baugi. Þá stendur eftir einföld staðreynd. Fyrirtæki sem skilja áhrif sín, mæla árangur sinn og stjórna honum markvisst munu standa sterkari en þau sem gera það ekki.
Og þar hafa staðlar hlutverki að gegna sem hefur líklega aldrei verið mikilvægara.
