Í mörg ár hafa fyrirtæki og stofnanir lagt sífellt meiri áherslu á að sýna fram á sjálfbærni með skýrslugjöf, mælikvörðum og upplýsingagjöf til hagaðila. Þótt slík upplýsingamiðlun sé mikilvæg er hún ekki markmið í sjálfu sér. Raunverulegur árangur næst þegar umhverfismál verða hluti af stefnumótun, ákvarðanatöku og daglegri starfsemi.
Þessi hugsun liggur að baki nýrri nálgun á umhverfisstjórnun sem alþjóðlegi staðallinn ÍST EN ISO 14001 stendur fyrir. Staðallinn er ekki aðeins tæki til að uppfylla kröfur eða afla vottunar heldur rammi sem hjálpar fyrirtækjum að greina umhverfisáhættu, forgangsraða aðgerðum og bæta frammistöðu sína með markvissum hætti.
Fyrirtæki starfa í dag í umhverfi þar sem loftslagsbreytingar, hnignun líffræðilegrar fjölbreytni, auðlindanýting og mengun hafa sífellt meiri áhrif á rekstur og samkeppnishæfni. Samhliða þessu hefur fjöldi sjálfbærniramma, reglna og krafa um skýrslugjöf aukist verulega.
Í slíku landslagi getur verið freistandi að einblína á skýrslugjöfina sjálfa. Hættan er hins vegar sú að athyglin færist frá því sem skiptir mestu máli – að bæta raunverulega umhverfisframmistöðu. ÍST EN ISO 14001 leggur áherslu á að umhverfisstjórnun sé virk stjórnunaraðferð sem styður stefnumarkandi ákvarðanir og skapar mælanlegar umbætur.
Ein helsta breytingin í þróun umhverfisstjórnunar er að umhverfismál eru ekki lengur eingöngu verkefni sérfræðinga í umhverfis- eða öryggismálum. Þau hafa orðið hluti af kjarnastjórnun fyrirtækja.
Vel innleitt umhverfisstjórnunarkerfi getur hjálpað stjórnendum að:
Þannig verður umhverfisstjórnun ekki kostnaðarliður heldur tæki til verðmætasköpunar og aukinnar seiglu í rekstri.
Nútímaleg umhverfisstjórnun takmarkast ekki við starfsemi innan veggja fyrirtækisins. Áhrif á umhverfið verða til í allri virðiskeðjunni – frá öflun hráefna og flutningum til notkunar og endaloka vöru eða þjónustu.
ÍST EN ISO 14001 hefur um árabil lagt áherslu á lífsferilshugsun og þróunin undanfarin ár hefur styrkt þá nálgun enn frekar. Fyrirtæki þurfa í auknum mæli að skoða hvaða áhrif þau geta stjórnað eða haft áhrif á, jafnvel utan eigin starfsemi. Þetta á meðal annars við um birgja, verktaka og samstarfsaðila.
Reynslan sýnir að árangursrík umhverfisstjórnun næst aðeins þegar æðsta stjórn tekur virkan þátt. Þegar umhverfismarkmið eru samþætt við stefnu, fjárfestingar og rekstrarákvarðanir verða niðurstöðurnar bæði sýnilegri og varanlegri.
Þess vegna leggja nýjustu áherslur í þróun ISO 14001 aukna ábyrgð á forystu og stjórnarhætti. Umhverfismál þurfa að vera hluti af stefnumótandi umræðu stjórnenda en ekki einungis verkefni sérfræðinga eða verkefnahópa.
Fyrir íslensk fyrirtæki getur ISO 14001 verið öflugur vettvangur til að mæta auknum kröfum markaða, fjárfesta og neytenda um ábyrgð og gagnsæi. Um leið getur staðallinn hjálpað fyrirtækjum að einfalda vinnu sína í stað þess að bæta við flækjustigi.
Kjarninn í skilaboðunum er einfaldur: umhverfisstjórnun á ekki fyrst og fremst að snúast um að segja frá árangri heldur að skapa hann. Þegar fyrirtæki nýta ISO 14001 sem stjórntæki fremur en skjalakerfi verða umhverfismálin hluti af þeirri vegferð sem leiðir til betri reksturs, aukinnar samkeppnishæfni og sjálfbærari framtíðar.
Fyrir mörg fyrirtæki virðist uppbygging umhverfisstjórnunarkerfis vera stórt og flókið verkefni. Reynslan sýnir hins vegar að árangursrík kerfi byrja yfirleitt á einföldum en markvissum skrefum.
Fyrsta skrefið er að greina hvaða umhverfisþættir hafa mest áhrif á starfsemina. Það getur verið orkunotkun, úrgangur, losun gróðurhúsalofttegunda, vatnsnotkun, flutningar eða áhrif í virðiskeðjunni. Markmiðið er að skilja hvar stærstu tækifærin til umbóta liggja.
Næst þarf stjórn fyrirtækisins að skilgreina skýra stefnu og markmið. Árangursrík umhverfismarkmið eru mælanleg, raunhæf og tengd daglegum rekstri. Það er til dæmis auðveldara að vinna markvisst að því að minnka úrgang um ákveðið hlutfall eða draga úr orkunotkun en að setja almenn markmið um að „vera umhverfisvænni“.
Mikilvægt er að skilgreina ábyrgð og tryggja þátttöku starfsfólks. Umhverfisstjórnun er ekki verkefni eins starfsmanns eða einnar deildar heldur sameiginlegt verkefni allrar starfseminnar. Þeir sem vinna næst ferlunum þekkja oft best hvar umbótatækifærin liggja.
Að lokum þarf að fylgjast reglulega með árangri, greina frávik og leita leiða til stöðugra umbóta. Þar liggur einn helsti styrkur ÍST EN ISO 14001. Staðallinn byggir á þeirri hugsun að umhverfisstjórnun sé lifandi ferli sem þróast samhliða fyrirtækinu og þeim áskorunum sem það stendur frammi fyrir.
Fyrirtæki þurfa ekki að vera fullkomin til að hefja vegferðina. Mikilvægast er að byrja, afla sér yfirsýnar og byggja upp kerfisbundna nálgun sem leiðir til raunverulegra umbóta með tímanum.
