Evrópskt staðlastarf um gervigreind er komið á mikilvægt stig. Nýir staðlar sem eru í vinnslu eiga að hjálpa fyrirtækjum og stofnunum að sýna fram á að gervigreindarkerfi séu þróuð, keypt og notuð með skýrum kröfum um áhættustjórnun, gagnagæði, mannlega yfirsýn, netöryggi og gagnsæi.
Þetta skiptir máli fyrir Ísland. Gervigreind er þegar farin að hafa áhrif á þjónustu, rekstur, ráðningar, menntun, heilbrigðisþjónustu, innviði og ákvarðanatöku. Þegar slík kerfi hafa áhrif á fólk þarf traustið ekki aðeins að byggja á góðum ásetningi. Það þarf sameiginleg viðmið, rekjanleg vinnubrögð og skýra ábyrgð.
CEN og CENELEC, evrópsku staðlasamtökin, vinna nú að samræmdum stöðlum sem styðja við framkvæmd gervigreindarlöggjafar Evrópusambandsins, AI Act. Þar á meðal er staðall um áhættustjórnun gervigreindar, prEN 18228, sem er í opinni umsagnarferli til loka júlí 2026. Annar staðall, prEN 18286, fjallar um gæðastjórnunarkerfi vegna reglufylgni við AI Act og er kominn í formlega atkvæðagreiðslu hjá landsstaðlasamtökum. Einnig er unnið að staðli um stjórnun hlutdrægni í gervigreindarkerfum, prEN 18283.
Í einföldu máli snýst þetta um að færa umræðuna frá spurningunni „má nota gervigreind?“ yfir í „hvernig notum við hana á ábyrgan og sannanlegan hátt?“. Staðlar geta hjálpað til við að gera kröfur skýrari: Hvaða áhætta hefur verið metin? Hvaða gögn eru notuð? Hvernig er komið í veg fyrir mismunun? Hver ber ábyrgð á eftirliti? Hvernig er hægt að rekja niðurstöður ef eitthvað fer úrskeiðis?
Fyrir íslensk fyrirtæki getur þetta haft hagnýtt gildi langt áður en öll lagaleg atriði hafa verið útfærð til fulls hér á landi. Fyrirtæki sem þróa stafrænar lausnir fyrir Evrópumarkað þurfa að fylgjast með sameiginlegum evrópskum kröfum. Opinberir aðilar sem kaupa eða nota gervigreindarkerfi þurfa að geta spurt réttu spurninganna í innkaupum. Og stofnanir sem nota gervigreind í viðkvæmum ferlum þurfa að geta sýnt fram á að öryggi, jafnræði og mannleg yfirsýn séu hluti af verklaginu.
Framkvæmdastjórn ESB hefur jafnframt sett fram uppfærða tímalínu fyrir innleiðingu reglna um áhættumikil gervigreindarkerfi. Reglur fyrir tiltekin áhættumikil notkunarsvið, svo sem lífkenni, mikilvæga innviði, menntun, atvinnumál og landamærastjórnun, eiga samkvæmt pólitísku samkomulagi að taka gildi 2. desember 2027. Reglur fyrir gervigreindarkerfi sem eru hluti af vörum, svo sem lyftum eða leikföngum, eiga að taka gildi 2. ágúst 2028. Framkvæmdastjórnin bendir á að markmiðið sé að reglurnar taki gildi þegar fyrirtæki hafi aðgang að nauðsynlegum stuðningstækjum, þar á meðal stöðlum.
Íslenskt atvinnulíf starfar í nánum tengslum við evrópskan innri markað í gegnum EES. Þess vegna skipta evrópskir staðlar ekki aðeins máli fyrir stór tæknifyrirtæki. Þeir geta orðið hagnýtt verkfæri fyrir íslensk hugbúnaðarfyrirtæki, ráðgjafa, opinbera aðila, þjónustufyrirtæki og kaupendur tækni sem vilja byggja upp traust í notkun gervigreindar.
Staðlar leysa ekki öll siðferðileg eða samfélagsleg álitamál sem fylgja gervigreind. En þeir geta skapað sameiginlegt tungumál um ábyrgð, gæði og öryggi. Í tækni sem þróast hratt getur slíkt tungumál skipt sköpum: fyrir fyrirtæki sem vilja keppa á alþjóðamarkaði, fyrir stjórnvöld sem vilja kaupa öruggar lausnir og fyrir almenning sem þarf að geta treyst því að ný tækni sé notuð af ábyrgð.
