Loftslagsumræða á Íslandi fer oft fram í skugga talna og fjarlægra spádóma. Við horfum til heimskautanna, hitameta í öðrum heimsálfum og alþjóðlegra samninga. En loftslagsbreytingar eru ekki lengur fjarlæg fræðileg tilgáta. Þær birtast í íslenskum jarðvegi, í skógræktaráætlunum, í kolefnismörkuðum og í opinberri stefnumótun. Þær snerta það hvernig við skiljum ábyrgð okkar og möguleika.
Loftslagslíkön eru eitt helsta verkfæri vísindanna til að skilja þessa þróun. Þau eru ekki spádómar, heldur kort. Kort sem sýna líklegar leiðir, hættusvæði og valkosti. Þau byggja á lögmálum eðlisfræði og efnafræði, en verða aldrei nákvæm eftirlíking veruleikans. Og það skiptir máli að skilja hvers vegna.
Kjarni loftslagslíkana er að jörðin er meðhöndluð sem samtengt kerfi. Orka, raki, kolefni og hreyfing lofts flæða á milli hafs, lands, gróðurs og lofthjúps. Þegar ein breyta breytist, svara aðrar. Þetta er sérstaklega áberandi í kolefnishringrásinni. Hlýnandi loftslag getur dregið úr bindingu kolefnis í jarðvegi, aukið losun úr vistkerfum og breytt hlutverki skóga úr kolefnisviðtaka í kolefnisgjafa. Fyrir land eins og Ísland, þar sem jarðvegur er víða viðkvæmur og endurheimt vistkerfa er lykilþáttur loftslagsstefnu, er þetta ekki smáatriði
Skógrækt er oft sett fram sem einföld lausn. Tré binda kolefni, punktur. Raunveruleikinn er samt flóknari. Ljóstillífun getur aukist í hlýrra loftslagi, en aðeins að ákveðnu marki. Vatnsskortur, næringarsnauður jarðvegur, aukin tíðni öfgaveðurs og breytt vistfræðilegt jafnvægi setja skýr mörk. Skógrækt er því ekki töfralausn, heldur langtímaverkefni sem krefst vandaðrar staðla, faglegra viðmiða og raunsærrar nálgunar að kolefnisbindingu.
Hér mætast loftslagslíkön og kolefnismarkaðir. Markaðir byggja á mælingum, staðfestingu og trausti. En þegar líkönin sjálf innihalda óvissu um framtíðarvöxt skóga, jarðvegsbreytingar og endurgjöf kolefnishringrásar verður einföldun hættuleg. Ísland stendur frammi fyrir valinu hvort það vilji vera áhorfandi eða mótandi afl í þróun áreiðanlegra lausna. Þar skipta staðlar, gagnsæi og fagleg varfærni sköpum.
Eitt stærsta vandamál loftslagslíkana er jafnframt eitt það áhugaverðasta, skýin. Lítil breyting á skýjahulu getur haft afgerandi áhrif á hitajafnvægi jarðar. Fyrir norðlægari lönd með hratt breytileg veðurkerfi er þetta áminning um að óvissa er ekki galli, heldur eðlilegur hluti kerfis sem við erum að reyna að skilja.
Þrátt fyrir þetta er mikilvægt að rugla ekki saman óvissu og efasemdum. Grunnstaðreyndir loftslagsbreytinga eru hafnar yfir allan vafa. Jörðin hlýnar. Mannleg losun er meginorsökin. Afleiðingarnar eru mælanlegar og þegar sýnilegar. Um þetta ríkir víðtækur vísindalegur samhljómur. Umræðan snýst ekki lengur um hvort, heldur hvernig og hversu hratt við bregðumst við.
Oft gleymist að loftslagsvísindi eru unnin af fólki. Fólki sem hefur tilfinningar. Sorgin yfir bruna Sequoia-trjáa í Kaliforníu var ekki tilfinningalegur útúrsnúningur, heldur eðlilegt viðbragð við missi vistkerfa sem lifðu mannkynið af um aldir. Á Íslandi birtist þessi sorg kannski í rofnum melum, þurrlendi sem gefur eftir eða vistkerfum sem ná ekki að jafna sig.
Við finnum öll til gagnvart loftslagsbreytingum eins og ótta, reiði, sektarkennd, þreytu en líka samkennd, ábyrgð og von. Þessar tilfinningar eru ekki andstæða skynsemi. Þær eru eldsneyti hennar, ef rétt er haldið á spöðunum.
Vonin liggur ekki í því að afneita alvörunni, heldur í lausnum sem eru þegar að mótast. Endurheimt vistkerfa, ábyrg skógrækt, skýrir staðlar fyrir kolefnismarkaði og orkuskipti eru ekki framtíðarsýn heldur eru þau verkefni samtímans. Sólarorka er þar táknræn. Á örfáum árum hefur hún færst úr jaðartækni í burðarás orkukerfa víða um heim, og getur verið mikilvæg á Íslandi líka. Hún minnir okkur á að breytingar geta orðið hraðar þegar vísindi, stefna og samfélagsvilji mætast.
Íslensk loftslagsumræða þarf að byggja á þessari raunsæju von. Að viðurkenna óvissu án þess að lama okkur. Að nota staðla, líkön og markaði sem verkfæri, ekki sem afsökun. Loftslagslíkön segja okkur ekki hvernig framtíðin verður, heldur hvaða framtíðir eru í boði. Hver þeirra verður ofan á ræðst ekki af reiknilíkönum einum saman, heldur af ákvörðunum sem teknar eru hér og nú.
