Árið framundan markar ekki einfaldlega áframhald í staðlastarfi heldur markar það tímamót. Staðlar eru ekki lengur aðeins tæknilegt samkomulag sérfræðinga heldur orðnir burðarstoðir í regluverki, viðskiptum og samfélagslegri ábyrgð. Í síauknum mæli eru þeir notaðir sem brú milli stefnumótunar og framkvæmdar, milli laga og veruleika. Þessi þróun birtist skýrt í dagskrám CEN og CENELEC, ISO, IEC og annarra alþjóðlegra staðlasamtaka á árinu.
Í Evrópu er þróunin hvað skýrust þar sem ný löggjöf Evrópusambandsins kallar markvisst á samhæfða staðla. Gervigreindarlöggjöfin, AI Act, er þar lykildæmi. Hún skilgreinir ekki aðeins hvað er heimilt og hvað ekki, heldur treystir beinlínis á staðla til að gera kröfurnar framkvæmanlegar. Verkefni CEN-CENELEC á þessu sviði miða að því að móta mælanlegar og sannreynanlegar kröfur um áhættustýringu, gagnsæi, mannlegt eftirlit, gagnagæði og netöryggi. Þar með verða staðlar lykillinn að því hvort fyrirtæki geti sýnt fram á samræmi eða ekki. Í þessu felst tilfærsla valds, ekki til löggjafans, heldur til þeirra sem móta tæknilega túlkun laganna.
Samhliða þessu heldur netöryggi áfram að vaxa sem eitt stærsta sameiginlega viðfangsefni Evrópu. Cyber Resilience Act og tengt stafrænt regluverk færa netöryggi úr heimi ráðlegginga yfir í heim skyldu. Vörur, kerfi og stafrænir innviðir þurfa að standast kröfur um öryggi allan líftíma sinn, og aftur eru það staðlar sem skilgreina hvað telst nægjanlegt. Hér verður áberandi áhersla á prófanleika, rekjanleika og ábyrgð, ekki aðeins á tæknina sjálfa heldur einnig á ferlana sem liggja að baki.
Þriðja evrópska víglínan tengist fjármögnun og nýsköpun. Horizon Europe og tengdar verkáætlanir leggja sífellt meiri áherslu á staðla sem farveg fyrir nýja þekkingu inn í markaðinn. Staðlar eru þar orðnir hluti af nýsköpunarkeðjunni sjálfri, frá rannsóknum til innleiðingar. Þetta á sérstaklega við um grænan iðnað, orkuskipti, hringrásarhagkerfi og stafræna umbreytingu. Fyrirtæki sem skilja staðla verða betur í stakk búin til að nýta opinbert fjármagn og svara kröfum alþjóðlegra virðiskeðja.
Á alþjóðavísu blasir við eitt stærsta einstaka verkefni ársins sem er útgáfa á endurskoðuðum ÍST EN ISO 9001. Þótt gæðastjórnun virðist sumum kunnuglegt og jafnvel hversdagslegt svið, er áhrifamáttur þessa staðals víðtækur. ÍST EN ISO 9001 er grunnstoð fjölda annarra stjórnkerfa og lykilforsenda í innkaupum, samningum og vottun um allan heim. Endurskoðun hans hefur því áhrif langt út fyrir gæðastjóra og vottunarstofur, hún mótar væntingar markaðarins til stjórnunar, ábyrgðar og stöðugra umbóta. Þegar slíkur staðall hreyfist, hreyfist kerfið allt.
IEC heldur á sama tíma áfram að þróa staðla sem endurspegla rafvæðingu samfélagsins, sjálfvirknivæðingu og samtvinnun stafrænnar og líkamlegrar tækni. Þar skiptir miklu að verkefni séu skipulögð með skýrum hætti til að forðast tvíverknað og tryggja alþjóðlega samhæfni. Stefnumótun IEC undirstrikar að staðlar eigi ekki aðeins að þjóna tækninni sjálfri, heldur einnig stærri samfélagsmarkmiðum: öryggi, sjálfbærni, seiglu og trausti.
Ef draga á þetta saman í eina mynd er árið framundan ár samruna. Lög, markaðskröfur og tækniframfarir renna saman og staðlar verða mótið sem heldur þessu öllu saman. Þeir eru ekki lengur jaðarfyrirbæri heldur kjarninn. Fyrir Ísland, íslensk fyrirtæki og stofnanir felst hér bæði áskorun og tækifæri. Þeir sem fylgjast vel með, taka virkan þátt og skilja hvar staðlarnir eru að verða að regluverki, munu standa sterkari. Aðrir munu upplifa staðla sem eitthvað sem „bara kom ofan á“.
Staðlar ársins framundan eru því ekki fyrst og fremst textar. Þeir eru ákvarðanir í mótun, vald í dreifingu og framtíð í smíðum. Það er verkefni okkar að lesa þá rétt og nota þá skynsamlega.
